Nú kann það að virðast ofljóst sem hér eru lögð drög að því að segja: Fjölmiðlapistlar og skáldskapur eru ekki það sama. Í fjölmiðlapistlum virðist óhætt að gera ráð fyrir tengslum á milli viðhorfanna sem í þeim koma fram og viðhorfa þess sem skrifar. Í skáldskap er það ekki svo. Það er ekki loku fyrir það skotið að svo sé en allt eins getur verið að í skáldsögu birtist viðhorf hjá skáldaðri persónu sem eru þeim sem semur þvert um geð. Ekkert skyldar höfundinn til þess að reka varnagla við slíku neðanmáls og taka fram að hann sé ekki sammála sögupersónu sinni. Höfund varðar ekkert um það hvort lesandi kýs að álykta — eða álykti ósjálfrátt — að viðhorfin séu einnig höfundarins, persónuna megi skoða sem „málpípu“ höfundar. Skálduðum texta er ekki skylt að láta til mótvægis viðhorfum sögupersónu koma öndverð viðhorf annarrar persónu — og réttari. Verið getur að ákveðið lýðræðislegt sjónarmið segi að viðhorfin eigi að heyrast og þau skuli skoðast og greinast í því ljósi, og afgreiðast sem röng ef því er að skipta.

Þannig er því ekki háttað í pistlum. Að breyttu breytanda eru þar sett fram viðhorf sem sá sem skrifar hefur í raun og veru og vill koma á framfæri. Verið getur að sett séu fram viðhorf í einföldu skopstælingarskyni en það er þá atriði sem lesandanum er treyst til að greina. Að sama skapi mætti láta sér koma til hugar að rödd ljóðmælanda sé tengdara skáldinu en rödd í skáldsögu. Þó er það ekki alltaf þannig. Stundum er rödd ljóðmælanda tengdari rödd persónu í leikriti en sjálfsævisögulegu skrifi. En þó hendir líka oft að rödd í ljóði sé einlæg. Í þeim tilvikum er illa gert að svipta ljóðið því dulargervi sem það hefur búið sér í því augnamiði að röddin verði ekki með of auðveldri hægð tengd við rödd manneskju af holdi og blóði sem talar upphátt.

Það mætti segja að rödd í skáldsögu sé tengd pólýfóníu en rödd í pistli ekki. Margröddun skáldsögunnar er margumtöluð eftir að Baktín hóf innreið sína á Vesturlöndum. En getur rödd í pistli verið margræð? Auðvitað getur hún það og hún getur einnig verið nánast margradda, svo ekki sé talað um að verða tvísaga. Að baki pistli getur búið flóknari ætlan er virðast má. Pistlahöfundur getur ákveðið að fara vitandi vits greinavillt og birta pistil sem „skáldskap á skökkum stað“, svo ég vitni í heiti á eigin grein í TMM forðum. Það er í raun hægt að ljúga í trausti þess að lesandinn átti sig á að textinn verður ekki ráðinn út frá lögmálum greinarinnar heldur er um að ræða leik með blöndun greina sem kominn er til ára sinna, hvort sem horft er til Borgesar eða Þórarins Eldjárns. Og nei, það gerir leikinn ekkert ómerkilegri að hann hafi verið stundaður áður, þvert á býsna útbreitt viðhorf. En það breytir því ekki að þeim sem þannig skrifar fer best að vera heiðarlegur við til dæmis ritstjóra tímaritsins (ritstjóri TMM var Friðrik Rafnsson) og segja sem satt er, ella er um að ræða enn aðra grein, hrekk, sem oftar en ekki er gerður í því skyni að „fletta ofan af“ aðstandendum tímaritsins, og þannig hrekkir eru sannarlega til og má nefna Sokal í því samhengi. Á skáldskap í gervi fræðigreinar og bókmenntagabbi/hrekk er grundvallarmunur. Sá sem fremur bókmenntagabb má sæta því að hafa villt á sér heimildir gagnvart grandlausu fólki, ekki aðeins flækt bókmenntatexta. Raunar er til mikið af fræðigreinum sem greina nákvæmlega hvernig rödd talar í ólíkum greinum bókmennta (þar á meðal fræðitexta). Í grein Michel Foucault, „Hvað er höfundur?“ (sem ég vík kannski að síðar), er haft eftir Beckett: „Hvaða máli skiptir hver talar?“ Enda þótt Foucault beri sennilega meiri ábyrgð á viðteknum viðhorfum í dag en margur heldur (einkum hugmyndir hans um vald) varðar spurningin ekki hversdagslegan prósa á borð við fjölmiðlapistla heldur skáldskap, kannski fræðitexta.

Ég held að ekki verði litið svo á að allir blaðapistlar Guðbergs Bergssonar hafi verið góðir og að allir hafi þeir lotið lögmálum greinarinnar sem kennd er við pistla. Ég álít ekki nákvæmt að segja að Guðbergur hafi skrifað innan bókmenntahefðar sem kunni að vera framandi heldur er skiptingin á milli skáldaðs texta og pistils oftast deginum ljósari í huga hvers rithöfundar. Með því er ekki þar með sagt að (stundum deig) oddvopn séu færð í hendur þeirra sem á undanförnum árum hafa helst viljað brennimerkja Guðberg og öll verk hans í heild sinni. Þótt ótrúlegt megi virðast (¿ að hætti John Wilkins) var Guðbergur ekki fullkomin manneskja. Kannski er það ekki oft sagt en margir samkynhneigðir eiga til vissa andúð á kvenfólki, sem komið getur öðrum í opna skjöldu en kann að reynast skyldari andúð kvenna á öðrum konum en karlrembuhatri karlmanna. Að því sögðu er enginn grunnur fyrir því að álíta það siðferðislega göfugra sem kemur frá rithöfundi en það sem kemur frá einhverjum öðrum. Rithöfundar hafa ekkert vottorð sem segir að þeir séu undanþegnir öllum siðferðislegum viðmiðum. Og það þótt þeir hafi í lögum — eða „anda laganna“ — í reynd rýmra tjáningarfrelsi en aðrir.

Svo er þess að gæta að í pistlum Guðbergs gat leynst sannleikskorn, ef vel er gáð — og sannleikskornið var óháð því hvort hann notaði alþýðlegt orðfæri mestu rudda til að tjá hug sinn. En stundum voru pistlar hans einfaldlega vondir.

Það merkir ekki að rétt sé að útskúfa Guðbergi Bergssyni úr íslenskum bókmenntum. Seinlegt verk væri að telja alla þá upp sem í pistlum hafa farið með fleipur. „Stundarbræðin“ sem svo er nefnd á vísum stað getur valdið því. Ekki undanskil ég sjálfan mig.